Weg met dat stigma

Als je een handicap hebt, kunnen hulpmiddelen en aanpassingen je helpen om zo zelfstandig mogelijk te functioneren. Heel belangrijk dus, alleen jammer dat ze er van oudsher zo onaantrekkelijk uitzien. gelukkig is er steeds meer aandacht voor de vormgeving van hulpmiddelen en aanpassingen. Die moeten geen afbreuk doen aan het uiterlijk en imago van de gebruiker, maar liefst wat toevoegen.

Hoe voorkom je als ontwerper het stigma dat al snel aan hulpmiddelen kleeft? De Vlaamse productontwerper en docent Kristof Vaes verdiepte zich in die vraag. Hij kreeg het verzoek om met zijn studenten voor astmatische kinderen een maskertje tegen fijnstof te ontwerpen, en deed uiteindelijk een breed onderzoek waarop hij in april promoveerde.

Vaes: ‘In onze westerse samenleving val je op met een mondmasker, het hoort niet bij het gewone beeld. Ik stuurde studenten de straat op om dat zelf te ervaren, want een goed ontwerp begint met empathie bij de ontwerper. Ze vonden het niet leuk, sommigen vonden het echt verschrikkelijk. Wat ze observeerden, was dat mensen meer afstand gingen houden door zo’n mondmasker. Witte medische maskers wekten de meeste afkeer op. Vervolgens zijn de studenten maskers gaan bedenken die minder stigmatiserend zijn. Zoals een masker met een kusmondje erop, of een masker dat aansluit bij de kleding, als een soort modeaccessoire.’

‘Ik heb een database aangelegd met zo’n 200 productontwerpen die ik goed vond, en ben gaan kijken hoe die ontwerpers te werk waren gegaan. Daar zijn zeventien ontwerpstrategieën uit voortgekomen. Een bekende strategie is bijvoorbeeld het personaliseren van een product. Voor telefoons heb je allerlei hoesjes die je kunt uitkiezen naar je eigen smaak; voor assisterende producten kan dat natuurlijk ook. In Amerika zijn er jongeren die hun rolstoel pimpen zoals ze daar ook auto’s pimpen, met veel chroom. Zo kun je van een rolstoel een object maken met een eigen aantrekkingskracht.’

‘Het is gek met assisterende producten, die worden eigenlijk een beetje opgedrongen aan mensen. De patiënt mag blij zijn dat hij iets krijgt dat zijn leven zal verbeteren. De vraag of iemand er ook graag de straat mee op gaat, wordt niet gesteld. Er bestaan bijvoorbeeld al rollators die er veel leuker uitzien, maar toch krijgen mensen zo’n ouderwetse. We moeten juist zoeken naar producten die de kracht van mensen versterken. Wat vaak helpt, is als je iets extra’s toevoegt aan een product, waardoor anderen er een beetje jaloers op worden. Een elektrische rolstoel, bijvoorbeeld, maakt de gebruiker dubbel kwetsbaar: je hebt al een rolstoel en die kun je dan niet eens zelf met de hand bedienen. Waarom zou je iemand dan geen extra capaciteiten geven: de rolstoel sneller maken, bijvoorbeeld, of een transportfunctie geven?’

Kristof Vaes deed zijn onderzoek voor de Universiteit Antwerpen en TU Delft. Zijn proefschrift heet ‘Product Stigmaticity. Understanding, Measuring, and Managing Product-Related Stigma’. Kijk op www.revalidatiemagazine.nl, bij ‘links’.

Zo kan het ook

Prothesemakers doen vaak hun best om prothesearmen en -benen op echte armen en benen te laten lijken. De Duitse prothesebouwers Stamos+Braun gaan daar ver in en maken levensechte prothesen. Maar desgewenst geven ze een heel opvallende draai aan zo’n prothese.

Ook de Britse Sophie de Oliveira Barata maakte levensechte prothesen, totdat ze besloot het helemaal anders te doen en de prothese fantasierijk te maken. Hier wordt een van haar kunstzinnige producten gedragen door model en zangeres Viktoria Modesta. Zo val je op, als prothesegebruiker.

 

Mooi functioneel

Bij revalidatiecentra worden hulpmiddelen en aanpassingen gemaakt, vaak op maat. Daarbij krijgt de vormgeving steeds meer de aandacht die het verdient. Een goed voorbeeld van mooie functionaliteit is de zogeheten silversplint. Silversplints zijn orthesen die handgewrichten immobiliseren of ondersteunen, of de stand van de vingers corrigeren.

Een van de gebruikers is Hester Rippen, directeur van Stichting Kind en Ziekenhuis. Haar organisatie is bezig met het voorbereiden van een Smiley - een kwaliteitskeurmerk - voor de kinderrevalidatie. Over haar vingerspalken zegt ze: ‘Je besteedt zorg aan je uiterlijk en kleding, maar dit werd teniet gedaan door lelijke en vaak onhandige spalken. Je draagt ze altijd en iedereen ziet ze. Silversplints zien er eerder uit als sieraden dan als hulpmiddelen, en dat is goed voor je gevoel van eigenwaarde. Ze zijn gemaakt van zilver en dat is niet alleen mooi, maar ook functioneel. De spalk kan tot een minimum beperkt blijven waardoor je je spieren blijft gebruiken, en het draagcomfort is optimaal.’

 

Fashion on wheels

Met kleren kun je jezelf laten zien zoals je door anderen gezien wilt worden. Als je rolstoelgebruiker bent heb je ook andere wensen, want je kleren moeten in die stoel comfortabel zitten en gemakkelijk zijn aan en uit te trekken, voor jezelf of voor je verzorger. Vooral als je handfunctie beperkt is, is dat laatste belangrijk. Er is wel aangepaste kleding verkrijgbaar, maar die is meestal duur en niet modieus. Daarom nam Nationale Vereniging de Zonnebloem het initiatief om onder de titel Fashion on wheels een  ontwerpwedstrijd te organiseren. Het thema van de eerste editie was ‘een dag op pad’. Studenten Fashion Design van het ROC in Amsterdam namen het tegen elkaar op. Een verslag van de wedstrijd was op RTL 4 te zien.

Kelly Lampers werd de winnaar. Ze ontwierp voor Marcel Remeijsen onder meer een voor de rolstoel geschikte variant op de trenchcoat. Kelly over haar ontwerp: ‘De achterkant van de trenchcoat is gemaakt van een stretchstof, zodat het makkelijker is om de armbewegingen te maken bij het voortduwen van de rolstoel. Om de mouwen van de jas te beschermen tegen vuil en slijtage, heb ik waterafneembare antislipdelen aangebracht. Verder is de sluiting van de jas praktisch voor mensen met een beperkte handfunctie. De traditionele dubbele rij knopen zijn eigenlijk drukkers. Omdat mensen in een rolstoel hun benen gebogen houden, heb ik naden op de knieën van de broek aangebracht. Zo volgt de vorm van de broek heel natuurlijk de bocht bij de knie. Daarnaast is de achterkant hoger gemaakt en zijn de pijpen wat langer.’

 

Stoer

Een hulpmiddel dat enorm is verbeterd in de loop der jaren - zowel in functionaliteit als in vormgeving - is de handbewogen rolstoel. Hoe iets sufs kan veranderen in iets stoers.