Fit blijven in de rolstoel

Afvallen is nooit gemakkelijk en al helemaal niet als je in een rolstoel zit. Maar driekwart van de mensen in een rolstoel krijgt overgewicht. Ook het risico op hart- en vaatziekten, diabetes en complicaties is voor deze groep veel hoger dan normaal. ‘De boodschap is dus: laat het niet uit de hand lopen.’ Daar kan het revalidatiecentrum bij begeleiden.

Wie na behandeling in het revalidatiecentrum naar huis mag is meestal in prima vorm, zien behandelaars van dwarslaesiepatiënten. Maar die fitheid thuis behouden blijkt een probleem. Driekwart van de mensen met een dwarslaesie heeft na vijf jaar overgewicht. Vooral in het eerste jaar neemt het gewicht duidelijk toe.

Ook al lette ze nog zo op, telkens kwam ze een beetje aan, vertelde een dwarslaesiepatiënt aan haar revalidatiecentrum Reade in Amsterdam. Zij vroeg meer informatie en wilde weten of er onderzoek bestond naar onder meer energieverbruik en verandering van spiermassa. Reade zocht uit dat het antwoord eigenlijk ‘nee’ was. Het revalidatiecentrum zag door eigen metingen wel bewezen dat iemand in een rolstoel dagelijks een kwart minder calorieën verbruikt. ‘Dat te vertalen naar de praktijk is minder eenvoudig’, zegt diëtist Marijke Rubay Bouman. Zelf baseert ze haar voedingsadviezen op wat iemand normaal gesproken nodig heeft, minus die vijfentwintig procent. ‘Maar wetenschappelijk is er geen informatie over welke balans die voeding precies moet hebben. Neem eiwitten. Die zijn nodig voor spieropbouw, maar als je in een rolstoel zit ligt dat anders. Hoeveel eiwitten blijven dan nodig, bijvoorbeeld voor een goede conditie van huid en haar? Dat zijn de vraagtekens waarmee we zitten.’

Behandelmodule

Revalidanten moeten wél zo vroeg mogelijk horen hoe belangrijk het is om in de rolstoel in vorm te blijven. Rubay Bouman: ‘Maar velen van hen zijn ondervoed als ze na een periode in het ziekenhuis bij ons komen, dus overgewicht lijkt dan niet relevant. En in die eerste periode kunnen mensen ook nog niet goed aan de toekomst denken. Als ze te horen krijgen dat ze moeten ‘oppassen’, is dat dus niet genoeg.’ Reade biedt een voorlichtingscyclus voor revalidanten met een dwarslaesie, waarbij ook een bijeenkomst wordt gewijd aan voeding. Verder werken nu diëtist, fysiotherapeut, gedragskundige, sportinstructie en verpleging aan een behandelmodule waarin revalidanten leren om voeding- en activiteitenpatroon beter op elkaar af te stemmen. Ook zijn de mogelijkheden voor poliklinische revalidanten en ex-revalidanten om zich te wegen uitgebreid. Buiten tilliften met een weegunit en weegstoelen heeft Reade sinds kort ook twee oprijdweegschalen, waarmee rolstoelgebruikers zelf hun gewicht kunnen checken. Een grote verbetering, zegt Rubay Bouman, want de cliënt kan zonder afspraak het centrum binnenrollen om zijn gewicht te meten.

Naslagwerk

Revalidatiecentrum Rijndam in Rotterdam wil revalidanten gezondere maaltijden, met andere samenstelling, gaan voorschotelen om gewichtsbeheersing aan te moedigen. ‘Iedereen moet z’n pleziertje kunnen hebben’, zegt fysiotherapeut Rogier Broeksteeg, ‘en dat mag best eens ongezond eten zijn. Maar bij iemand in een rolstoel komt het gewicht er veel gemakkelijker aan en gaat het er veel moeilijker af.’ Rijndam gaat patiënten ook meer informatie geven over voeding en overgewicht. Want de gezondheidsrisico’s zijn nog niet voldoende bekend, zegt Broeksteeg. Dat wil zeggen, de professionals weten het wel, maar de kennis was te versnipperd en kwam onvoldoende bij revalidanten terecht. Daarom schreeft Broeksteeg samen met ergotherapeut Linda Valent van Heliomare het boek Hoe blijf je fit met een dwarslaesie. Een nieuw naslagwerk dat de fysiologische gevolgen belicht, en voortvloeiende gezondheidsrisico’s. Alles staat erin, over verbeteren en monitoren van fitheid, trainingen en trainingsschema’s, gewichtsmanagement en voeding, enzovoort.

Het belangrijke verschil met eerdere informatie is, zegt de fysiotherapeut, dat het niet is gericht op behandelaars, maar nadrukkelijk op de rolstoelgebruikers zelf. ‘Niet alleen bij een dwarslaesie, het boek is ook geschikt voor mensen die om een andere reden in een rolstoel zitten. De grootste pijlers van ons boek zijn het voedings- en activiteitenpatroon. Met nadruk op activiteiten die iemand graag doet en daarom makkelijker vol kan houden. Fanatiek sporten hoeft niet. Maar pak de handbike in plaats van je auto, of ga een extra rondje om met de hond.’

‘Hoe blijf je fit met een dwarslaesie’, door Rogier Broeksteeg en Linda Valent, € 10,00 plus € 2,50 verzendkosten. Verkrijgbaar via www.rijndam.nl, kies ‘Over ons’ en ‘Publicaties’.

Toen publicist Annemarie Postma als kind van twaalf door een partiële dwarslaesie in een rolstoel belandde, zag haar waakzame moeder de toekomst: zware lichamelijke problemen, als niet aan goede voeding en conditie zou worden gewerkt. Door haar ervaring is Postma nu zelf deskundige op het gebied van fit blijven in de rolstoel. Haar boek Het lichaam is perfect kwam voort uit vragen van vrienden die wilden weten hoe het toch kon dat Annemarie met haar zittend bestaan zo slank bleef, terwijl zij zelf met hun gewicht kampten.

Haar antwoord is duidelijk: ‘Wie door een handicap de hele dag zittend of liggend doorbrengt, moet zijn lichaam niet extra belasten door verkeerde voeding. Met koolhydraten zou je heel voorzichtig moeten zijn. Het lichaam kan al die energie niet kwijt. Dus kijk uit met vlees, vet en macaroni. Een visje met wat groente is prima, bovendien veel drinken om afvalstoffen weg te spoelen.’

Voor Revalidatie Magazine schreef Annemarie Postma columns over het vinden van een nieuwe draai na een ziekte of ongeluk. Zelf omarmt ze lichamelijke tegenslag als kans op een spiritueel leerproces, omdat het aanleiding kan zijn om na te denken over zingeving en identiteit. Daar zouden revalidatiecentra beter op kunnen inspelen, vindt zij. ‘Zo zou yoga in een behandeltraject een must moeten zijn. Yoga helpt mensen om weer in contact te komen met zichzelf. Als in de revalidatie alleen wordt gefocust op het lichamelijke, worden kansen gemist. Door het vergroten van bewustzijn krijgt de patiënt kans zich beter te verbinden met zijn nieuwe lichaam.’ Het vergroten van eigenwaarde en acceptatie dragen belangrijk bij aan de wil om ondanks de handicap in vorm te blijven. En daarbij zijn goed eten en bewegen onmisbaar, benadrukt de publicist. Zelf heeft ze thuis een zelffietsende hometrainer. ‘Goed voor de doorbloeding. En ik zwem; daarmee houd je ook je organen en stofwisseling in beweging.’